Nieuwsbericht

Honderd jaar Elfstedentocht

03 januari 2007

Honderd jaar geleden werd de inmiddels Koninklijke Vereniging de Friesche Elfstedentocht opgericht. In het kader van dit jubileum worden verschillende activiteiten georganiseerd. Ook op de site van het KNMI blikken we terug op de Elfstedentochtochten. 

Vroege voorlopers van de Elfstedentocht
In een ver verleden zijn al schaatstochten gereden die vergelijkbaar zijn met de Elfstedentocht, uiteraard met veel minder deelnemers en op andere plaatsen. Zo werd op 19 december 1676 in Noord-Holland een Twaalfstedentocht gereden. Claes Arisz Caescooper uit Koog aan de Zaan schrijft in zijn dagboek dat hij een schaatstocht langs twaalf steden in Noord-Holland volbracht. Caescooper hield zestig jaar lang een notitieboek met gegevens van weer, hoogwater en ijs op de Zaan.

De waarschijnlijk allereerste Elfstedentocht vond volgens weerhistoricus Jan Buisman plaats in de ijskoude winter van 1740. Dat blijkt uit een gedicht van advocaat Boelardus Augustinus van Boelens "De winter in drie zangen, uitgegeven in 1749. Het rijm is kort voor 1749 gemaakt en de enige winter die volgens Buisman in aanmerking komt is die van 1740.

"De knaap was lang beducht,
Voor het baasje, dat gelijk een vogel door de lucht
Kon vliegen over het ijs. 't Is Pier die ellef Steden
Van Friesland, op een dag, heeft in het rond gereden,

 

En nog zijn maal in vrede at in den Oliekoek
Te Bolsward in den stal, bij Vetje van den Hoek."


Bron: Jan Buisman. Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen, deel V.

Uit historische bronnen blijkt dat het meer dan eens gebeurd is dat liefhebbers op een winterdag langs elf Friesche steden schaatsten, onder meer in 1809, 1848, 1868 en 1891. In de “barre winter van negentig”, zoals schrijver Herman de Man die laatste winter noemde, hebben honderden schaatsers de Elfstedentocht op eigen initiatief volbracht. Toen is het idee geboren om er een georganiseerde tocht van te maken. Begin januari 1909 was het zover en kort daarna, op 15 januari 1909 is de Vereniging de Friesche Elf Steden opgericht.

Smeltende kansen in het warmere klimaat
Iedere winter duikt die vraag op. De winter is amper op gang gekomen of er wordt al gesproken over de Elfstedentocht. Vandaag de dag is het meer de vraag of het de komende jaren of decennia nog eens gebeurt. De zachtere winters hebben de kansen verlaagd, maar mogelijk blijft het nog steeds. Hoeveel Elfstedentochten laat het klimaat van de 21e eeuw nog toe?

Geen mens kan die vraag natuurlijk exact beantwoorden maar er valt wel aan te rekenen. Uitgaande van de nieuwste KNMI-klimaatscenario’s gaat de gemiddelde wintertemperatuur de komende jaren verder omhoog. In ons land zal het volgens die verwachting rond het midden van de eeuw ’s winters gemiddeld tussen 0,9 en 2,3 graden warmer zijn. De laatste vijftien jaar is de temperatuur gemiddeld al een halve graad gestegen. Dat is veel in verhouding tot wat verder wordt verwacht. Uit onderzoek blijkt dat de wind de laatste jaren vaker in de zachte zuidwesthoek zat dan voorheen. Onduidelijk is nog of die afwijkende windrichting ook een symptoom is van het veranderende klimaat. Als ook de wind systematisch van richting verandert is de opwarming het grootst. Het laagste KNMI-scenario is gebaseerd op een veranderend klimaat waarin de windrichting gelijk blijft, in het warmste scenario’s gaat ook de wind uit een andere hoek waaien.

Hoe dan ook, de kans op kou in de winter wordt gewoon kleiner maar ons klimaat blijft uitschieters naar boven en naar beneden houden zodat een enkele echte ijswinter ook nog tot de mogelijkheden blijft behoren. Of er dan ook een Elfstedentocht verreden kan worden hangt natuurlijk van een heel scala aan factoren af. Het organiseren van z’n evenement vereist natuurlijk een enorme logistiek, veel ingewikkelder en door de grote toeloop ook veel riskanter dan in het verleden. De verbeterde weersverwachtingen vergroten de kansen, maar de weersomstandigheden werken door de opwarming van het klimaat helaas minder vaak mee.

Klimaatonderzoeker en verwoed schaatser Theo Brandsma van het KNMI ging met de IPCC-scenario’s aan het rekenen. Hij komt dan voor de komende vier decennia uit op nog zo’n 3 tot 6 Elfstedentochten. In de tweede helft van de eeuw worden het er nog minder zodat we in de 21e eeuw in totaal nog 4 tot maximaal 10 Elfstedentochten mogen verwachten. Het blijft gissen natuurlijk en andere klimaatscenario’s geven ook andere uitslagen maar het lijkt er toch op dat de Elfstedentocht nog lang geen vervlogen historie is.

Publicaties Elfstedentocht en klimaat
Theo Brandsma schreef er hetartikel 'Hoeveel elfstedentochten in de 21e eeuw?' over in het populair wetenschappelijke tijdschrift Zenit. Het Planbureau voor de Leefomgeving maakte in het najaar van 2008 nieuwe berekeningen. U leest er meer over in Weermagazine, dat deze winter veel aandacht besteed aan het honderdjarig jubileum van de Tocht der Tochten.

IJs en weder tijdens de Elfstedentochten
Het weer speelt uiteraard een belangrijke rol bij de Elfstedentocht. Niet alleen om ervoor te zorgen dat er genoeg ijs ligt maar ook als de tocht eenmaal op de rol staat kunnen wind of sneeuw de schaatsers parten spelen. Op onze site vindt u een overzicht van de weersomstandigheden van alle Elfstedentochten.

Jubileumactiviteiten
Het startschot voor 100 jaar Elfstedentocht vond begin januari plaats in het Eerste Friese Schaatsmuseum in Hindeloopen met de première van de film IJskoude Passie, een exclusieve jubileumuitgave op een dubbel-dvd over de geschiedenis van de Elfstedentocht. Ook was er het kunstproject IJskoude Passie met biografische schilderijen waarin de winnaars u mee terugnemen naar de hoogtepunten van de tocht. Daarnaast heeft de Verenging Friesche Elf Steden de 19 Elfstedengemeenten gevraagd in 2009 in hun stad een feest met muziek, exposities en filmpresentaties te organiseren. Hierbij wordt de route van de Elfstedentocht gevolgd.

Tryater: de 11Stêdetocht, een barre en bizarre tocht
Het Friese theatergezelschap Tryater, bracht speciaal voor het jubileum een bijzonder spektakel: 'De 11Stêdetocht, een barre en bizarre tocht'. Dagelijks werden 1200 mensen in 24 bussen van 's ochtends vroeg tot aan het begin van de avond langs de elfstedenroute gereden. Een tocht van 12 uren langs 11 steden: een belevenis als in een droom, historische en poëtische herinneringen aan die momenten, die de Elfstedentocht maakt tot wat het is: een groot, theatraal avontuur.

*Toelichting bij figuur hieronder
Berekende relatieve kans op een potentiële Elfstedentocht (ijsdikte in Friesland > 15 cm) voor de 21e eeuw. De ondergrens van het IPCC komt overeen met een temperatuurstijging van 0 graden in 1990 tot 1,4 graden in 2100. Bij het midden scenario bedraagt de stijging 3,6 en bij bovengrens 5,8 graden in 2100. Voor de berekening is aangenomen dat de temperatuurstijging tussen 1990 en 2100 lineair verloopt.

Bron: Explore, december 2007 en Zenit, april 2001

 

DVD IJskoude Passie
DVD IJskoude Passie
Kans op Elfstedentocht in deze eeuw*
Kans op Elfstedentocht in deze eeuw*

Recente nieuwsberichten

  1. Waar scheen de zon in 2018 het felst?

    2018 was een zeer zonnig jaar, waarin de KNMI-meetstations in Nederland gemiddeld 2090 uur zon re...

    15 januari 2019 - Nieuwsbericht
  2. Sneeuwdump in de Alpen

    In het noordoosten van de Alpen stapelt de sneeuw zich sinds oudjaarsdag op. Voor het vakantierei...

    08 januari 2019 - Nieuwsbericht
  3. Jaaroverzicht aardbevingen 2018

    In 2018 zijn er 15 aardbevingen opgetreden in het Groningen-gasveld met een magnitude hoger dan 1...

    07 januari 2019 - Nieuwsbericht
  4. Opnieuw kans op zeldzame parelmoerwolken

    Boven ons land waren Eerste Kerstdag parelmoerwolken zichtbaar. Goed nieuws voor wie het gemist h...

    31 december 2018 - Nieuwsbericht
Toon alle pers- & nieuwsberichten